28 Nov 2020, 3:35 AM (GMT)

Coronavirus Stats Nepal

229,343 Total Cases
1,435 Death Cases
209,435 Recovered Cases
character sitting on the top of book's heap

सिकाई सुधारका लागि

सर्वप्रथम सिकाई शिक्षकसँग कक्षाकोठामा मात्र हुने प्रक्रिया होइन, यो त शिक्षक, सहपाठी साथी, अभिभावक समाजका अन्य व्यक्ति, कक्षाकोठा, समुदाय र भौतिक वातावरणसँगको अन्तक्र्रियाबाट अनि विद्यार्थीको सक्रिय सामाजिक क्रियाकलापबाट हुने प्रक्रियागत कार्य हो बुझ्नु जरुरी छ । सिक्नको लागि सिक्ने कला, निरन्तर सिकाई र जीवनपर्यन्त सिकाई अबका नागरिकमा हुनैपर्ने गुण हुन् । हामीले हाम्रा विद्यार्थीमा अब यी तीन गुणको विकास विद्यालय तहदेखि नै गरेनौं भने ऊ एक्काइसौं शताब्दीको नागरिक भएर बाँच्न सक्दैन । सिक्नको लागि सिक्ने कला भएको, सिकाईलाई निरन्तरता दिने र सिकाई जीवनपर्यन्त जारी राख्ने विद्यार्थीमा स्वतन्त्र रुपमा सिक्ने क्षमताको विकास हुन्छ । स्वतन्त्र रुपमा सिक्ने क्षमताको विकास गराउन सरकार, संस्था र व्यक्तिहरुको के कस्तो भूमिका हुनुपर्ने हो ? निक्र्याैल गर्नेपर्छ । साथै सिकाइ के हो भनेर बृहत अर्थमा बुझ्नु जरुरी छ ।
सिकाईलाई केन्द्रमा राखेर त्यसलाई समृद्ध बनाउन सिकाईका विभिन्न घटकहरुको भूमिका र अब राज्यले लिनुपर्ने बाटोको बारेमा संक्षिप्त रुपमा यहाँ चर्चा गरिएको छ ।
सिकाई र सिकाई वातावरण
विद्यार्थीले कसरी सिक्छ, के सिक्छ र कति सिक्छ भन्ने कुराको निक्र्याेल उसले सिक्ने वातावरण कस्तो छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । हाम्रो विद्यालय शिक्षामा सबैभन्दा पछाडि पारिएको र प्राथमिकतामा नपरेको क्षेत्र सिकाईको वातावरण पनि एक हो । जुन विद्यालयले सिकाई वातावरण सिर्जना गरेका छन् । त्यस्ता विद्यालयको सिकाई उपलब्धी अब्बल नै भएको पाइन्छ । हाम्रा केही सार्वजनिक या सामुदायिक विद्यालयको सिकाईको स्तर बजारमा नाम कहलिएका केही निजी वा नाफा वितरण नगर्ने गुठी÷कम्पनी विद्यालयको जतिकै राम्रो छ । यसो हुनुमा ती विद्यालयको सिकाई वातावरण राम्रो भएकोले नै हो । विद्यार्थीलाई कक्षाकोठामा ल्याउन, टिकाउन, सिकाउन र सिकाईप्रति अभिप्ररित गर्न सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको सिकाई वातावरण नै हो । विद्यालयमा सिकाई वातावरण बनाउनको लागि विद्यार्थीको व्यक्तिगत शारीरिक आवश्यकता पूरा गरिदिनुपर्छ । घाम र हावा राम्रोसँग लाग्ने कक्षाकोठा हुनुपर्छ । राम्रासँग हावा बहने झ्याल वा भेन्टिलेशन हुनुपर्छ । विद्यार्थीले राम्रोसँग पढ्न सक्ने प्रकाशको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । जाडो र गर्मी महिनामा कक्षामा बसेर आरामसँग पढ्न मिल्ने गरी झ्याल र ढोकाको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । विद्यार्थीलाई तिर्खा लाग्दा शुद्ध पिउने पानी र भोक लाग्दा खानेकुराको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । विद्यार्थीलाई नतर्सने गरी गर्नसक्ने काम मात्र गृहकार्यको रुपमा दिनुपर्छ । केटा र केटीहरुको लागि सहज रुपमा जान मिल्ने अलग–अलग शौचालय हुनुपर्छ ।
यस्तो वातावरण बने मात्र उनीहरु सिक्न र पढ्नको लागि तयार हुन्छन् । यस्तै न्यूनत्तम ६ घण्टा बस्नुपर्ने फर्निचर उमेर सुहाउँदो र आरामदायी भएन भने विद्यार्थीको सिकाइमा असर पर्छ । सिकाई वातावरण भौतिक रुपमा मात्र नभई भावनात्मक र मनोवैज्ञानिक रुपले पनि खतरामुक्त हुनुपर्छ । जुन वातावरणमा विद्यार्थीले स्वतन्त्र रुपमा जोखिम बहन गर्न सक्दैन । मनमा लागेका कुरा व्यक्त गर्न सक्दैन । अनि दिमागमा उठेका प्रश्नहरु सोध्न सक्दैन, उसको सिकाईमा असर पार्छ ।
शिक्षकले कक्षाकोठाको वातावरण यस्तो बनाउनुपर्छ, जहाँ विद्यार्थीले जस्तोसुकै उत्तर दिए पनि उसको उपहास नहोस् । विद्यार्थीको कमी कमजोरीलाई लक्ष्य गरेर शिक्षकले र अरुहरुले पनि उसलाई कहिल्यै व्यंग्य गर्नुहुँदैन । सुरक्षित विद्यालय परिसर र कक्षाकोठा, शिक्षकको नियमितता र अर्थपूर्ण पर्यवेक्षण, बदमासी र उत्पीडनमा शुन्य सहनशीलता, उमेर अनुकुलका शैषिक सामग्रीको प्रयोग, फर्निचर शौचालय, खेलमैदान, कक्षाकोठाको नियम र नियमलाई अनुपालना गराउने तार्किक, कार्यनीति, विद्यार्थीलाई सोच्न समय दिने र उसले जवाफ नदिउन्जेल पर्खने आदिले विद्यालयलाई एउटा सुरक्षित सिकाई थलोको रुपमा विकास गर्छ । विद्यालय र कक्षाकोठालाई सिकाई सुरक्षित स्थल बनाउन सके मात्र विद्यार्थीले सिक्न र सिकेका कुरालाई व्यवहारमा उतार्न सक्छन् ।
विद्यालय र कक्षाकोठाको वातावरण यस्तो हुनुपर्छ, जहाँ विद्यार्थीले अपनत्व महसुस गर्न सकुँन । हरेक विद्यार्थीले आफ्नो उपस्थितिको महत्व बुझ्ने होस् । कक्षाकोठाको वातावरण उसले एक्लोपना महसुस गर्ने खालको भयो भने विद्यालयप्रति उसको लगाव हुँदैन, ऊ कक्षा छाड्ने र असफलता हासिल गर्नेतर्फ बढ्छ । यस्तो वातावरण हुन नदिन र सामूहिक भावना जोगाउन कक्षाकोठामा आवश्यक सम्झौताको प्रारप तयार पारी प्रयोगमा ल्याउनै पर्छ । विद्यार्थी वातावरणबीच अन्तक्र्रिया गराउनुपर्छ । दोहोरो वा बहु अन्तक्र्रियाबाट सिकाई बलियो, दिगो र भरपर्दाे हुन्छ ।
स्कूलमा नियमित सिकाई बैठक र बिहानी बैठक बस्ने नियम बनाउनुपर्छ । अरुको विचार र भावनाको सम्मान गर्ने, अरुलाई मदत गर्ने, सहपाठी, सहयात्रीसँग समूहमा काम गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । सिकाईमा सहकार्यले विद्यार्थीको जीवनको तयारीमा सघाउने हुनाले सहकार्य गर्न मिल्ने परियोजना कार्यहरु प्रशस्त मात्रामा गर्नुपर्छ । विद्यार्थीमा आत्म सम्मानको भाव विकास गराउन उनीहरुसँग आदरपूर्वक कुराहरु गर्ने, उनीहरुको भनेको कुरामा ध्यान दिने, उनीहरुको उपलब्धी पहिचान गर्ने, प्रयासलाई सम्मान गर्ने, राम्रा कामलाई महत्व दिने र उनीहरुको सफलतालाई स्वीकार गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ ।
विद्यार्थीमा जे क्षमता अन्तरनिहित छ त्यो क्षमता विकास गराउन विद्यार्थीलाई चुनौती र मौका प्रदान गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । कक्षा र विद्यालयमा रचनात्मकता, महत्वपूर्ण सोचको विकास र समस्या सुल्झाउने गतिविधिहरु गर्न पाउने वातावरणले मात्र विद्यार्थीको पूर्ण सिकाईको सुनिश्चितता गराउँदछ ।
सिकाई र सिकाई संरचना
बदलिँदो समय, प्रविधि र सामाजिक परिवेशलाई ध्यानमा राखेर नयाँ योजनाको निर्माण गर्दा विद्यालयको लागि कस्ता भौतिक तथा अस्थायी संरचना आवश्यक पर्छ भनी निकै सोच विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ । विद्यालय र कक्षाकोठाहरु बनाउने नाममा बनाएर मात्र हुँदैन । ती एक्काइसौं शताब्दीको विद्यालयको आवश्यकता पूरा गर्ने खालको हुनुपर्छ । यस्ता संरचना बारम्बार निर्माण गर्ने चिज होइनन् । एक पटक निर्माण गरिसकेपछि कम्तीमा ५० वर्ष अर्काे भौतिक संरचना बनाउन सम्भव हुँदैन । जबसम्म हाम्रा विद्यालयका भौतिक संरचनाहरु सिकाई अनुकुल, विद्यार्थी अनुकुल र सिकाईमा उत्साह पैदा गर्न हुँदैनन्, तबसम्म हामीले बनाएका शिक्षा सम्बन्धी नीति, रणनीति ऐन, नियम र कानूनले कहिल्यै परिवर्तन ल्याउन सक्दैनन् ।
हाम्रा अधिकांश विद्यालय भवनहरु कारखानाको दृष्टिकोणबाट निर्माण गरिएका छन् । विद्यार्थीहरु एउटै उमेरमा विद्यालय प्रवेश गर्ने, उनीहरुलाई उमेरमा आधारित एउटै कक्षामा राख्ने, स्तरीकृत पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र पाठ्यवस्तुमा बाँध्ने, निश्चित समयमा मूल्यांकन गर्ने, विद्यार्थीले पनि समदरमा उनीहरुका सहपाठी जतिके भौतिक संरचनाले माथिको अवधारणाको लागि त काम गर्ला तर २१औं शताब्दीको लागि आवश्यक सीप तथा कौशल सिकाउने ठाउँ भने अवश्य बन्न सक्दैन ।
विद्यालयका भौतिक संरचना अब लचिला, रंगिन र धेरै भन्दा धेरै विद्यार्थीलाई संलग्न गराउन सक्ने किसिमका हुनैपर्छ । अब पनि विद्यार्थीलाई कक्षाकोठामा पंक्तिमा राखिएका डेस्क र बेन्च अनि कक्षाकोठाको भुईमा सार्न नमिल्ने गरी नट बोल्ट गरिएका फर्निचरमा राखेर ज्ञान निर्माण, सीप तथा कौशल सिकाई र अवधारणा बुझाइमा संलग्न गराइन्छ भने हामीले विद्यार्थीको जीवनको तयारी होइन, बर्बादीको खाडल खनिरहेका छौं भन्ने बुझ्नुपर्छ ।
यस्ता कुराहरु कतिपय झिनामसिना पनि लाग्लान् तर बिडम्बना साथ भन्नुपर्छ । हाम्रा विद्यालय शिक्षाको समस्या यसैमा अल्झिरहेको छ । जबसम्म हाम्रो विद्यालय शिक्षालाई यसबाट बाहिर निकालन सकिँदैन, तबसम्म परिवर्तन ल्याउन सकिँदैन ।

सुमन तिमल्सिना

About Bharosa

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

x

Check Also

Know About Investment.

What is Investment? An investment is an asset or item accrued with the goal of ...

Translate »
%d bloggers like this: